﷽

GJUHA PAMORE E ARTEVE ISLAME: NJI VËZHGIM I ARTEVE 

ZBUKURÛSE ISLAME DHE SIMBOLIZMIT FETAR

Emine Filiz KOLMEK

Ndihmës-profesoreshë në Urbanizëm të Qëndrûshëm, Universiteti “Hamad Bin Khalifa”, Kolegji i Hulumtimeve Islamike, Programi për Artet Islame, Arkitekturë dhe Urbanizëm, KATAR

ABSTRAKT

Gjuha pamore e arteve islame: Nji vëzhgim i arteve zbukurûse islame dhe simbolizmit fetar

Simbolizmi shërben si paraqitje fizike e ndjenjave, mendimeve, ideve a tematikave, shpesh tuj përcjell’ koncepte që do të ishte e pamujtun me i përcjell’ ndrysh. Në artin islam, i cili asht thellësisht i rranjëzûm në të padukshmen, sakralen e në rruzullin kuptimor, simbolizmi bâhet nji mjedis kritik me anë të metaforave, përfaqësimeve, referencave e shenjave. Për me kuptu’ çdonji vepër artistike a arkitekturore të traditës islame asht thelbësore me shqyrtu’ kuptimet simbolike të gdhenduna në format dhe dizajnet përkatëse.

Ky hulumtim thellohet në gjuhen simbolike të artit dhe arkitekturës islame tuj shqyrtu’ motivet e përsërituna dhe kuptimet e tyne. Mbështetun në shembuj prej arkitekturës sakrale e strukturave madhështore, hetohet simbolizmi i qendres dhe boshtit vertikal, formave gjeometrike katrore e rrethore, kuptimet e ndërlikûme mbas trekândshit, gjashtëkândshit, tetëkândshit dhe yllit, si dhe të ngjyrave si: e gjelbra, e bardha e e kuqja. Për mâ tepër, ky hulumtim shqyrton randësinë simbolike të numrit shtatë dhe domethâniet shpirtnore të ujit, tuj shpërfaq’ nji vëzhgim gjithëpërfshirës në mënyren sesi këto elemente vijnë në ndihmë në përftimin e nji kuptimit mâ të thellë të kryeveprave artistike e arkitekturore islame.

Fjalët kyçe: simbolizëm, artet zbukurûse islame, arkitektura islame, gjeometria dhe kuptimësia

HYRJA

Simbolizmi asht përçimi fizik i nji ndjesiet, mendimit, idejet a tematiket tuj e shpreh’ nepërmjet simboleve. Ai shpërfaq koncepte përmes përdorimit të formave që natyrshëm mishërojnë, sjellin në kujtesë a përcjellin kuptime si pasojë e cilësive thelbësore a nepërmjet ndërlidhjeve në perceptim a mendim. Simbolizmi, në themel, asht shpërfaqja e nji idejet a thelbit nepërmjet shenjave, qofshin këto të nji traditet të caktûme apo të njoftuna përbotshëm. Me simbol nenkuptohet nji element që trupëzon a ndërmend nji ide apo cilësi, tuj shërby’ kështu si urë lidhëse mes mendimit abstrakt dhe nji shpërfaqjes së prekshme të tij. [1]

Abdullah dhe Han e sqarojnë kët’ me shembullin e dëlirësisë, nji koncept që nuk mund të shpjegohet plotësisht mëvetësisht, por duhet përcjell’ nepërmjet kuptimeve simbolike. Për shembull, bardhësia e luleve, kopshtijet parajsore në arkitekturen islame a simbole të veçanta kulturore shërbejnë si metafora pamore të dëlirësisë. Këto simbole i përcjellin kuptime atyne që janë në dijeni të domethânies së fshehun, tuj i mundësu’ me përjetu’ ndjesitë, mendimet a idetë e gdhenduna mu në brendësi. Paraqitje të tilla simbolike janë përçu’ ndër breza në formen e traditave, motiveve, stolisjeve, tuj mbrojt’ domethânien e randësinë e tyne kulturore e shpirtnore. [2]

Arti islam, me rrânjë të thella në rruzujt metafizikë e sakralë, i përkushtohet të padukshmes e madhështores nepërmjet simboleve, referencave e metaforave. Në vend të krijimit të paraqitjeve të drejtpërdrejta, ndërtohen kuptime nepërmjet simbolizmit të shtresëzûm. Prandej, për me kuptu’ plotësisht thelbin e veprave artistike e arkitekturore islame, asht thelbësore me shqyrtu’ kuptimet simbolike të elementeve të përfshime, tuj kenë se ato shërbejnë si mbartëse të shprehjeve shpirtnore e intelektuale.

GJUHA PAMORE E ARTIT ISLAM

Arti islam, si në zanafillë ashtu edhe në shpërfaqjet e tij përgjatë historisë, paraqet nji ndërlidhje të pandashme me fenë e jo veç nji pikëtakim me te. [3] Rrjedhimisht, udha për me kuptu’ se ça arti islam asht, kërkon përvetësim të thelbit të Islamit.

Erzeni arsyeton se në Islam, pothujse krejt format e artit i shërbejnë besimit dhe janë parësisht të shprehuna nepërmjet zbukurimeve. Thellimet mbi të bukuren mbartin në vedi randësi thelbësore në aspektin fetar. Ndaj zbukurimi asht mâ tepër se thjesht stolisje; ai paraqet nji përpjekje me nderu’ të bukuren në botë dhe me ravijëzu’ ate çka rrethon qenien njerëzore në nji mënyrë që të jetë e denjë për krijimin e Zotit. Në vend të të kenunit nji shtesë sipërfaqësore, zbukurimet burojnë nga nji dëshirë e thellë me dëshmu’ e me iu përgjigj’ madhështisë së frymëzûme prej krijimit të Zotit. [4]

Ashtu si Erzeni e shumë dijetarë të tjerë arsyetojnë, kaligrafia, gjeometria e zbukurimet florale janë tre artet kryesore islame, që mund të shifen si në strukturat madhore arkitekturore ashtu edhe në sendet e vogla të përditshmënisë. Ndikimet e këtyne arteve janë përhap’ anë e mbanë tokave islame. Në kët’ hulumtim do shpjegohet simbolizmi i qendres së formave gjeometrike, i katrorit e rrethit, i gjashtëkândshit e boshtit vertikal, i kupolës, yllit e gjysmëhânës si dhe i ngjyrave (e bardhë, e gjelbër, e zezë dhe e kuqe).

PËRDORIMI I GJEOMETRISË NË ARTIN ISLAM

Paternet gjeometrike qendrojnë bash në zemër të dizajneve islamike dhe janë përdor’ në artin islam për shekuj të tânë. [5] Ato kanë shërby’ si elemente zbukurûse në mure, tavane, dŷr, kupola e minare.

Abdullahi dhe Embi shpjegojnë se përdorimi i dizajneve gjeometrike mundësoi nji alternativë kundrejt shpërfaqjes së ndalûme figurative të krijesave të gjalla. Në të tilla rrethana, përdorimi i formave abstrakte gjeometrike ishte mâ se kuptimplotë. Në dallim me portretizimin e krijesave të gjalla, të cilat e devijojnë vemendjen drejt dëshirave të krijesave në vend të vullnetit të Zotit, format gjeometrike nxisin përsiatjen shpirtnore për shkak të kuptimeve simbolike që ato mbartin. Si rrjedhojë, gjeometria u bâ qendër e artit në boten islame, tuj kenë se i lejoi artistat me përdor’ imagjinaten e krijimtarinë e tyne lirisht. Ndalimi i pikturimit të krijesave të gjalla çoi në zhvillimin e nji forme të re të artit të bazûm tanësisht në figura gjeometrike, si: rrathët, katrorët e trekândëshat. [6]

Edhe pse Abdullahi e Embi aludojnë se zhvillimi i dizajnit gjeometrik islam asht nji gjetje e dâlun prej kërkimeve për mënyra të tjera të shpërfaqjes figurative, duket se ky pohim nuk asht i vërtetë. Ashtu si Vixhdan Aliu sugjeron: “Qysh prej zanafillës së artit islam, arabeska dhe dizajni gjeometrik janë zhvillu’ përkrah artit figurativ e jo si kundërpërgjigje ndaj tij, gjâ që nenkupton zhvillimin e nji formet të re e të pavarun të zbukurimit të sipërfaqeve. Duhet gjithnji me mbajt’ në kujtesë se abstraktimi në Islam lindi jo prej mungesës së zotësisë nga ana e artistit e as si nenshtrim ndaj urdhnave të fesë, por kryesisht si mënyrë për me hedh’ poshtë materializmin me krejt përkohshmëninë e tij.” [7]

Paralelisht me pikëpamjen e Aliut, Pekeri thotë:

Në zbukurimet gjeometrike islame, nji “patern i pafundësisë” [8] përbâhet prej nji vijet që ndërthuret herë poshtë e herë sipër vedit të vet tuj formësu’ modele figurative të ndërlikûme. Çdo pjesë i nenshtrohet së tânës, gjâ që paraqet njishmëri në shumësi. Ky model atomik përputhet mâ së mirit me pikëpamjen simbas së ciles qendra asht Nji e asht e kudondodhun, por njikohësisht edhe e dallûme e e përtejme. Pafundësia asht shëmbëllesë e Zotit dhe Intelektit të Tij, i cili e ka shpërfaq’ të Veden bukuri përmes botës së krijûme. Gjeometria ishte mâ e përshtatshmja mënyrë e paraqitjes së ekzistencës [9] e Intelektit të Tij të pafundëm, qoftë mrenda apo jashtë botës së krijûme. Ajo shërben si nji perde përtej së ciles veç mund të hamendësohet, tuj arrit’ kështu dimensione të nalta. [10]

Në linjë me këto pikëpamje, simbolizmi dhe lidhja mes rrethit e katrorit e njiashtu simbolizmi i qendres dhe ai i boshtit vertikal përbâjnë metaforat themelore në strukturat e zbukurimet e artit dhe arkitekturës islame dhe për ta na lipsen shpjegime të mâtejshme.

SIMBOLIZMI I KATRORIT DHE I RRETHIT

Lidhjet mes rrethit, katrorit e trekândshit paraqesin nji formë metaforike themelore në strukturat dhe zbukurimet e ndërtesave fetare islame. Rrethi simbolizon formen e përsosun dhe ndërlidhet me qiejt e Zotin, ndërkohë që katrori, me katër drejtimet e tij, ndërlidhet me ekzistencën njerëzore dhe botën. Këto elemente mund të shquhen në formen e zakonshme të xhamive. Forma e rrumbullt e kupolës dhe forma prizmatike e ndërtesës janë paraqitje simbolike të katrorit që lëviz përmrenda rrethit. [11]

Erzeni e vlerëson kët’ ndërlidhje si mënyrën e përsosun për me shpreh’ shkrirjen mes botës njerëzore e qenësisë së Zotit. Ajo dramatikisht paralelizon kët’ bashkim të harmonizûm polaritetesh me lidhjet mes praktikimit e shpirtnores, mendjes e trupit, tokës e botës. [12]

Ngjashëm, Grupiko pohon se ndër forma, në mendimin kozmologjik, rrethi, tuj mos pasë as fillim e as fund, pasqyron përsosmëninë, të përjetshmen e qielloren. Katrori, tuj pasë katër anë si katër drejtimet e busullës, shëmbëllen boten e gjithësinë. Grupiko del në përfundimin se bashkimi mes Zotit e njeriut mund të identifikohet me këto forma të bamuna bashkë harmonikisht në ndërtesat fetare. [13]

SIMBOLIZMI I QENDRES E I BOSHTIT VERTIKAL

Sufiu i shekullit të trembëdhjetë Abd el-Selami [14] gjen analogji mes trupit të njeriut e nji “mbretniet të begatë”. Ai i referohet zanafillës së historisë tokësore, kur Zoti vendosi me kriju’ formen e Ademit. Zoti e ndërtoi ate në formen e nji qytetit të begatë, tuj përfshi’ ndërtesa të dizenjûme në përsosmëni të cilat dëshmonin fuqinë e Ndërtûsit. Prandej, Ai nxori në pah simbole që diktoshin se Krijûsi asht Nji. Në qendër të qytetit, Ai ngriti pallatin mbretnor, të cilin e qujti “zemra” (kalbi). Ai e krijoi krejt qytetin përreth kësaj qendret dhe, simbas rregullsisë së vendosun, çdo gjâ do të varej prej saj. Kjo metaforë pohohet prej shumë strukturave e imazheve që na vijnë prej asaj kohet. Së parit, ajo gjen shprehje në Shpinë e Zotit, Qaben, që asht zemra e krejt botës islame. [15] Ihvan el-Safa [16] shkrûn si vijon:

Shpija e el-bejtit në mes të Xhamisë së Shenjtë, Xhamia e Shenjtë në mes të Haramit, Harami në mes të Hixhazit, Hixhazi në mes të shteteve islamike ashtu siç ngjashëm toka asht në mes të atmosferës, atmosfera në mes të rruzullit hanor [17] e rruzulli hanor në mes të atij qiellor. Ato që falen në drejtim të Shpisë i përngjasojnë planeteve në rruzullin qiellor [18]; rrezatimet e tyne drejtohen karshi qendres së tokës. Dhe rrotullimi i qiejve me planete përreth Tokës i përngjason shëtitësve përreth Shpisë.

Akashi ndërkaq e lidh kët’ me faktin se çdo strukturë e ndërtûme simbas traditës islame që shtrihet përreth nji piket qendrore mund të shifet si shprehje arkitekturore e kësaj metaforet. Simbolizmi i qendres arkitekturore asht zgjerim i simbolizmit të pikës “gjeometrike”: qendra mishëron thelbin e paformë e të pakapshëm prej synit, tuj e bâ të dukshme padukshmëninë e nji substancet të vetme të pandashme. [19]

Akashi shton se qendra tradicionalisht asht pâ si vazhda tokësore e rrezes qiellore, vendi ku nji pol imagjinar kozmik shpon shtrirjen horizontale të Tokës tuj lidh’ qielloren, tokësoren e nentokësoren. Poli kozmik shprehet në arkitekturë prej nji boshtit vertikal imagjinar, që lidh qendren mâ të nâltë të nji ndërteset – kulmin e nji kupolet, okulusin [20], etj. – me nji qendër të poshtme korrespondûse; ose prej nji vijet imagjinare që lidh’ qendren e nji kopshtit të hâpun a nji qytetit me qendren e parajsës. Hapsinat në ndërtesat, qytetet a kopshtet tradicionale islame, qofshin këto të organizûme në mënyrë bashkëqendrore a drejtvizore, janë të zhvillûme përreth nji boshtit vertikal qendror. Ideja e boshteve shprehet në arkitekturen tradicionale islame edhe prej elementeve arkitekturore vertikale, si: minaret, kullat a kullat-tyrbe, të cilat gjenden anë e mbanë botës myslimane. Ndërkaq, mund të thuhet se përdorimi i shpeshtë i të tilla elementeve vertikale, shërben si mjet për udhëzimin e njeriut e për mbajtjen në kujtesë të tij parajsen e dishrûme prej krejt myslimanëve. Kupolat shërbejnë si elemente lidhëse mes botës qiellore e asaj tokësore.

Boshti kozmik ndërlidhet me idenë e qendres së botës dhe të pikut ku parajsa e toka takohen. Kjo asht mâ se e dukshme te Qabja, e cila tejkalon boshtin kozmik e përshkon shtatë qiejt e shtatë shtresat e tokës.

Fakti që Qabja qendron në qendër, tradicionalisht asht vërtetu’ prej lidhjes që ka me yllin polar e me Xhebal Ebu Kubejs-in [21]. Vendndodhja e Qabes asht pâ si qendra tokësore sepse asht marrë si korrespondûse me vendndodhjen e yllit polar, i cili asht pâ si qendra qiellore. [22]

El-Kisai [23] thotë: “Në Traditë thuhet se: Ylli polar vërteton se Qabja asht vendi mâ i naltûm në tokë, tuj kenë se i rrin karshi qendres qiellore”. Ai për mâ tepër shton:

“Në qendër të pjesëve lëvizëse të qiellit, ndodhet nji yll i ngulitun, i cili nuk lëviz e ky asht ylli polar, rreth të cilit sillen Arusha me yje të tjerë. Njerëzit janë pajtu’ me faktin se, nëse i rrin përballë yllit polar, ke në të njejten kohë drejtimin e kibles, tuj kenë se ky yll ndodhet sipër saj, pa lëviz’ asnjiherë. Arusha edhe mund të lëvizë, por ylli polar kurrë. Nëse ylli polar, që asht qendra e qiellit dhe rreth të cilit sillen yjet e tjerë, asht përmbi Qaben, vërtetohet se çka korrespondon me qendren e qiellit asht me shumë gjasë qendra e Tokës; rrjedhimisht, Qabja asht qendra e Tokës.” [24]

Qabja asht pâ si vendi ku boshti kozmik përshkon boten tokësore dhe si e tillë asht konsideru’ si mâ i afërti vend në tokë me parajsen, tuj kenë se lidhet drejtpërdrejt me qendren qiellore simbas nji pingulejet. Gjithashtu, grûja e Profetit s.a.s, Aishja r.a, ka thânë që kurrë nuk e ka pâ qiellin mâ afër Toket sesa në Meke. [25] Nji traditë profetike e përshkrûn vendndodhjen e Qabes si mesin e nji boshtit që përshkon shtatë qiejt e shtatë tokat. [26]

Boshti vertikal shenjon rrugen drejt naltimit, e cila të merr tatëpjetë “përmes zhgûllit [27] kufizûs të botës fizike, tuj tejkalu’ caqe nis’ drejt të Pafundmit e tuj tejkalu’ kohen nis’ drejt të Përjetshmit. Boshti kozmik asht linja e bashkëbisedimit mes qiejve e tokës dhe fija e vazhdimësisë mes Hyjnores e niveleve njerëzore të ekzistencës. Zemra e qytetit tradicional islamik i ka përkit’ gjithnji xhamisë, që asht vendi ku Zoti e njeriu bashkëbisedojnë dhe ku je i lidhun drejtpërdrejt me qielloren. Dhe shumica e xhamive kanë nji minare e nji kupolë që simbolizojnë boshtin kozmik.” [28]

SIMBOLIZMI I TREKÂNDSHIT, KATRORIT, GJASHTËKÂNDSHIT, TETËKÂNDSHIT, YLLIT

Simbolet i japin zâ shpjegimeve gojore, por e kundërta nuk ndodh. Simbolet e gdhenduna në paternet e gjeometrisë islame i drejtohen nji unitetit të pandashëm. Trekândshi, simbas traditës, simbolizon vetëdijen njerëzore e principin e harmonisë. Katrori asht simbol i përvojës e botës fizike, si dhe materialitetit.

Gjashtëkândshi, që asht përdor’ gjanësisht si simbol në arkitekturen islame, i referohet qiellit. Peker pohon se gjashtëkândshi mishëron proporcionalitetin e përsosun. Në qoftë se i jashtëshkrujmë nji rreth gjashtëkândshit, rrezja e këtij rrethit do jetë e barabartë me gjatësinë e seciles prej brinjëve të tij. Ndërkaq, shuma e gjatësive të brinjëve të gjashtëkândshit asht sa gjashtëfishi i rrezes së rrethit të jashtëshkrûm tij. Yje dymbëdhjetëkandorë e njizetekatërkandorë formohen gjithashtu tuj e ndâ rrezen në kët’ mënyrë. Gjashtëkândshi asht njiashtu projeksioni njipërmasor i formës kubike. [29] Kur ai kthehet në kub, shndërrohet në projektim të nji trupit trepërmasor. Në kët’ kandvështrim, forma katrore formohen përmrenda shpërfaqjes së trupit kubik. Duhet me përmend’ njiashtu se kubi ka gjashtë faqe. [30] Autori thekson faktin se bota qe formu’ në gjashtë etapa, po ashtu. Por kjo nuk asht arsyeja pse numri gjashtë ka fitu’ përsosmëni. Përkundrazi, tuj kenë se numri gjashtë asht i përsosun, Zoti e ka përsos’ edhe boten në po gjashtë ditë. [31]

Nji tjetër formë që përdoret shpesh në artin islam asht ylli. Kjo formë ka kenë motivi i pëzgjedhun për shumë zbukurime në traditën islame. Në ikonografinë islame, ylli asht nji formë e rregullt që simbolizon shpërndamjen e barabartë të rrezatimit në të tana drejtimet tuj u nis’ prej nji piket qendrore. Të tânë yjet e rregullt – qofshin ata me 6, 8, 10, 12 apo 16 kulme – janë të krijûm prej ndamjes së rrethit në pjesë të barabarta. Qendra e yllit asht, në fakt, qendra e rrethit prej të cilit ai asht formësu’ dhe kulmet e yllit shenjojnë drejt perimetrit të këtij rrethit. Rrezet e yllit shkojnë në të tana drejtimet, tuj e bâ yllin simbol të përshtatshëm për përhapjen e Islamit. [32]

Tetëkândshi asht simbol i rikrijmit. Njiashtu asht simbol i lëvizjes së përjetshme të qiejve. Teta asht numri që ka kalu’ përmes shtatë qiejve e prandej asht konsideru’ si numër qiellor. Myslimanët besojnë se tetë melekë mbajnë fronin që rrethon boten. Tetë kândet korrespondojnë me tetë pjesët e hapsinës e tetë grupet alfabetike në alfabetin arab. [33]

SIMBOLIZMI I NUMRIT SHTATË

Shumë kultura përreth botës, numrave të veçantë, iu atribuojnë domethânie të caktûme, shpesh me kuptime simbolike, të cilat i ndërthurin po ashtu edhe në besimet e tyne. Në traditen islame, numri shtatë ka randësi të madhe. Abdullahi dhe Hani shpjegojnë se disa prej domethânieve të këtij numrit burojnë prej qytetnimeve të lashta sumejre e babilonase, të cilat identifikunen shtatë planete e shpallen shtatë ditët e javës simbas tyne. Qysh në kohët e hershme mes njerëzve të Lindjes së Mesme, numri shtatë u njoft si “numri i përsosun”, i cili simbolizon plotësinë e mirësinë. [34]

Nji ngjarje e mirënjoftun, që përmendet gjithashtu edhe në Kuran, mund të jetë arsyeja e përdorimit të shumtë të numrit shtatë në shoqnitë islamike: Miraxhi, ngritja e Profetit Muhamed s.a.s. Simbas besimit islam, Profeti Muhamed s.a.s u ngrit përtej shtatë qiejve përgjatë kohës së tij në Jerusalem, fizikisht a shpirtnisht, dhe u taku’ drejtpërdrejt me Hyjnoren. [35]

Shembuj të panumërt mund të përmenden për me tregu’ randsinë e numrit shtatë te myslimanët, si në praktikat ashtu edhe besimin që ndjekin. Njeni prej tyne asht kryerja e tavafit apo rrotullimit rreth Qabes shtatë herë. Ferri ka shtatë dŷr, ndërsa parajsa ka tetë. Deklarata themelore e besimit islam, shehadeti, përbâhet prej shtatë fjalëve në gjuhen arabe. Stilet e kaligrafisë arabe janë po ashtu shtatë (kufik, divani, thuluth, nask, muhakkak, rika, rejhani) [36]. Prandej numri shtatë ka vlerë të madhe simbolike në shprehjen e besimit islam e të mrekullive të Zotit. [37]

Rrjedhimisht, jo vetëm rrethi që përfaqëson qendren, qiejt e Zotin, katrori që simbolizon ekzistencen njerëzore e botën, format tetëkandore që simbolizojnë tetë dŷrt e parajsës, po edhe forma të tjera kanë kuptime të ndryshme simbolike të cilat nuk mund të jenë rastësore; secila prej tyne ka domethânie të shumta dhe korrespondencë me kozmologjinë islame.

SIMBOLIZMI I UJIT

Uji asht element i randsishëm i krijûm prej Zotit para se me u kriju’ qiejt e toka. Në Kuran thuhet: “Dhe asht Ai që ka kriju’ qiejt e token për gjashtë ditë, teksa Froni i Tij ndodhej mbi ujë.” [38] Shiu, lumenjtë e shatërvanet janë lloje të ujit që përmenden në Kuran për me shfaq’ bujarinë e Zotit. Mâ e zakonshmja e këtyne përmendjeve: “Kopshte nen të cilat rrjedhin lumenj”, gjindet mâ shumë se tridhjetë herë në librin e shenjtë.

Kurani përdor’ metafora të shumta ku uji simbolizon parajsen. Prandej, tuj kenë se ky element ka vlerë simbolike parajsore, asht thelbësor në dizajnet islamike, sidomos në kopshte.

Uji asht simbol i fuqishëm i rilindjes e gjallnisë dhe përdoret gjanësisht në Kuran:

“Dhe asht Ai që i dërgon erërat si lajmëtarë të gzûshëm para mëshirës së Tij, duke lëshu’ prej qiellit ujë të pastër” (el-Furkan, 48)

“Që me te t’i japim jetë nji toket të vdekun e t’u shûjmë etjen atyne që krijûme, kafshëve e shumë njerëzve.” (el-Furkan, 49)

Ngjashëm, Abdul Latifi e të tjerë theksojnë se duke rrjedh’ kudo nepër parajsë, uji sjell freski, paqe e shûn etjen. Përveç pamjes së tij të kândshme e tingujve që njerëzve i japin kënaqësi e rahatî, tuj i thirr’ drejt nji gjendjejet përsiatjet, përfaqëson jeten e mëshiren. [39] Autorët në fjalë e konsiderojnë ujin si të pâsun me simbolizma. Ata thojnë se: “Prania e ujit në cilendo pjesë të botës nxit qetësi e paqe në brendî të zemres së njeriut. Uji asht burim thelbësor i lëvizjes në kopshtet islame, i cili i nenshtrohet dhe përcaktohet prej forcës së tërheqjes. E prandej, në mënyrë që me shmang’ amullinë, duhet me kenë vazhdimisht në lëvizje. Uji në lëvizje asht përgjithmonë në ndryshim, sjell jetë e të tërhek’ vemendjen drejt mjedisit që të rrethon. Në kopshtet islame, uji asht ‘i hareshëm’, gumëzhitës, i vrullshëm e shumë i trazûm në aspektin pamor. Prapëseprapë, ai mundet me kenë edhe i nenshtrûm e i përmbajtun, qetësûs e vizëllûs nen driten e diellit.” [40]

Rabbati pohon se lëvizshmëria e pastërtia e ujit e kanë bâ ate shëmbëllim të shpirtit. Kështu që në kopshte, uji pasqyron qendren simbolike, themelin e dizajnit. Ai e ndan kopshtin në pjesë të dallûshme nga njena-tjetra, tuj rrjedh’ në kanale të ngushta si simbolikë e përkohshmënisë, në ndryshim prej detit, që si i tânë simbolizon pakohësinë e përjetësinë. [41]

Për me e përmbyll’, uji asht ndër elementet mâ të randësishme në dizajnet islamike si pasojë e vlerave simbolike që mbart si rrjedhojë e të kenunit ndër elementet mâ të pikasuna në parajsë. Ai simbolizon jeten, rilindjen, gjallninë, paqen, rahatinë, qetësinë, vazhdushmëninë e jetës, pakohësinë e përjetësinë.

SIMBOLIZMI I NGJYRAVE

E bardha besohet të simbolizojnë pastërtinë e paqen. Shumë myslimanë veshin ngjyren e bardhë kur krŷjnë faljen e xhumasë, tuj kenë se nji gjâ e tillë asht traditë profetike. Ngjyra e gjelbër nxen nji vend të veçantë në besimin islam e në shumë vende kjo ngjyrë asht përdor’ si ndërmendëse e Islamit. Asht ndërthur’ në zbukurimet e shumë xhamive, në veshjet e stolisjet e Kuranit, në mbulesat e mëndafshta të tyrbeve të evlijave sufi e në flamujt e shumë shteteve myslimane. Ka dy arsye të ndryshme se pse e gjelbra nxen vend të veçantë në Islam. Së parit, ajo ishte ngjyra e parapëlqŷme e Profetit Muhamed s.a.s dhe në të tillë ngjyrë e kishte mantelin e çallmen e tij. Së dytit, besohet se ajo simbolizon natyren e jeten, tuj u bâ kështu, manifestim fizik i Hyjnores. Në Kuran thuhet se:

“Pikërisht atyne iu përkasin xhenetet e Adnit, nepër të cilët rrjedhin lumenj; e aty stolisen me rrathë të artë doret e veshin rroba të gjelbra prej mëndafshit të trashë e të hollë, tuj ndejt’ mbështet’ në shtretën të nâltë. Sa shpërblim i mrekullûshëm e sa vendbanim i bukur!” (el-Kehf, 31)

Pra, e gjelbra asht po ashtu e ndërlidhun me parajsen. Asht gjithashtu i njoftun fakti se kryqëzatat i janë shmang’ përdorimit të së gjelbrës në palltot e tyne në mënyrë që mos me u përzî gabimisht me kundërshtarët myslimanë në vrullin e betejës. [42]